Het is traditioneel de tijd van het jaar dat “trendwatchers” hun licht laten schijnen over maatschappelijke ontwikkelingen en voorspellingen doen over de nabije toekomst. Deze beroepsgroep lijkt een soort geheime bron van kennis te hebben: terwijl sociale wetenschappers hooguit met bloed, zweet en tranen en veel slagen om de arm wankele correlaties aan de data weten te ontfutselen, schudden trendwatchers als orakels toekomstvoorspellingen uit hun mouw. Hoe doen ze dat toch?
Eén van de bekendste trendwatchers van Nederland is Richard Lamb. Lamb gaat er onder meer prat op (samen met zijn partner Lieke) de kredietcrisis voorspeld te hebben, en naar eigen zeggen lopen politici bij hem de deur plat voor advies. Als dat laatste waar is laat het zien dat trendwatching geen onschuldig tijdverdrijf voor in de glossy’s is maar wel degelijk invloed op beleid heeft. Daarnaast krijgen trendwatchers regelmatig ruim baan in de media om hun waarheden te verkondigen. Bij elkaar genoeg reden om eens nader te kijken naar de methoden van het trendwatchen.
Op BNR nieuwsradio legden Richard en Lieke Lamb onlangs uit hoe zij aan hun wijsheid komen:
We kijken eigenlijk vooral naar de belangen en structuren… nou je weet dat wij echt overal mogen komen, en dus continu bij bedrijfsleven en bij de overheid achter de schermen kunnen kijken, zonder dan precies te zien, inderdaad, of uit te dragen wat er dan bij “de vierde macht” en bij bedrijven gebeurt kunnen wij natuurlijk wel een mooi plaatje neerzetten… met dat wij altijd kijken van je hebt allerlei concepten en wat is dan de volgende verschijningsvorm van het een en ander….en dat tellen we eigenlijk op, we rekenen echt uit wat er gaat gebeuren de komende jaren.
Juist ja. Blijkbaar hebben de Lambs toegang tot informatiebronnen die normale stervelingen niet hebben, vooral wat betreft belangen (van wie?) en structuren (van wat?). Daarnaast bestaan er concepten (nee maar!), en veranderen dingen (die concepten?) van verschijningsvorm. Maar als u denkt dat dit allemaal wat vaag klinkt dan heeft u het mis: trendwatching blijkt namelijk een harde wetenschap, waarbij de Lambs (echt!) hun voorspellingen uitrekenen (hoewel het rekenen beperkt lijkt te blijven tot optellen).
Op zijn best horen we hier echo’s van klassieke sociologische conflicttheorie (er bestaan onderliggende machtstructuren, als je goed kijkt) en structureel functionalisme (culturele verschijnselen (“concepten”) zijn steeds nieuwe verschijningsvormen van dezelfde onderliggende stabiele structuur). Meer kritisch bezien is dit echter pure sociaal-wetenschappelijke kwakzalverij. Op grond van het bovenstaande zijn hun voorspellingen op geen enkele manier voor buitenstaanders te beredeneren; de Lambs beroepen zich immers op voor anderen blijkbaar ontoegankelijke informatie, die vervolgens samen met “concepten” in een al even geheimzinnig rekenmodel*) gestopt wordt.
Het wekt dan ook geen verbazing dat de voorspellingen zelf ook al niet al te informatief zijn. Van hun eigen website www.trendsverwachting.nl, de “10 trends voor 2014”:
- Nieuw Realisme
- Durf: Presteren met Passie
- Duurzaam: The Rooftop Revolution
- Delen: Bruikleen boven Bezit (De Crisis Consument, De Menselijke maat)
- Slow Living (Bewust leven, Health, Food, Sports, Quantified Self, Qualified Life )
- Creativity of the Crowd (Creatieve & Creërende Consument, Innovatie)
- Smart Funding
- Buy On The Fly
- Aanzwellende Armoede
- Serieuze Sociale Onrust
Opgevat als serieuze hypothesen zouden bovenstaande “voorspellingen” in een eerstejaars paper verre van voldoende zijn. Met uitzondering van voorspelling 9 is in geen enkele voorspelling een trend te herkennen, tenzij we bij alles “meer dan vorig jaar” moeten bedenken. Ook blijft overal onvermeld waar en bij wie we dit gedrag (want daar gaat het eigenlijk steeds om) moeten verwachten, vooropgesteld dat we al begrijpen om wat voor gedrag het eigenlijk gaat. De meest concrete zijn nog nr. 9: de armoede zal “aanzwellen”, en nr. 10, serieuze(?) sociale onrust. Aangenomen dat we het eens kunnen worden over een definitie van armoede, is nr. 9 best een toetsbare hypothese, hoewel niet erg opzienbarend. Bij nr. 10 vragen we ons natuurlijk af wat als “serieuze” sociale onrust geldt, maar het is een interessante gedachte. Op Radio 2 beweerde Lamb (link, vanaf min. 145) dat sociale onrust relatief vaak optreedt bij economische tegenspoed (wat op zich discutabel is), dus ik ben benieuwd!
De voorspelde “trends” voor 2013 zijn hier nog te vinden. Ook achteraf gezien lijkt het vrijwel onmogelijk te achterhalen of de voorspellingen correct waren, zo vaag zijn ze.
Kortom, trendwatchers lijken inderdaad op orakels. Ze toveren op schijnbaar magische wijze voorspellingen uit hun hoge hoed, die vervolgens zodanig geformuleerd zijn dat je er alle kanten mee op kunt. Zelfs als een voorspelling onverhoopt eens eenduidig bevestigd of ontkracht mocht worden, dan hebben we nog niets geleerd; er is immers geen duidelijke theorie voorhanden waaruit we nieuwe voorspellingen zouden kunnen afleiden. Het enige dat we dan kunnen doen (naast echte sociale wetenschap bedrijven, natuurlijk) is opnieuw de trendwatcher om zijn mening vragen. Het lijkt bijna wel of ze het erom doen…
*) Mochten Lamb en Lamb dit fantastische rekenmodel ooit publiceren, dan zou ze dit in één klap wereldberoemd in de sociologie maken!